Zabytkowe budowle w Gdyni

Wieś Gdynia pojawia się w dokumentach już w XIII wieku, ale miasto w dzisiejszym kształcie ma niecałe sto lat. Prawa miejskie dostała w 1926 roku, kilka lat po tym, jak zaczęto tu budować port. Śródmieście powstawało w pośpiechu i prawie w całości w duchu modernizmu, dlatego w 2015 roku jego historyczny układ urbanistyczny wpisano na listę Pomników Historii. Poniżej siedem budynków, które leżą na tyle blisko siebie, że da się je obejść w jedno przedpołudnie.

Hotel Centralny, ul. Starowiejska 1

Budynek postawiła około 1928 roku rodzina Skwierczów, jedna z najstarszych gdyńskich rodzin, w miejscu dawnej gospody. Projekt przypisuje się Janowi Stefanowiczowi. Hotel należał do najwyższej kategorii: pokoje miały ciepłą wodę i centralne ogrzewanie, na parterze działały restauracja i winiarnia, a w dużej sali odbywały się bale, przedstawienia, zebrania i kursy tańca.

W czasie okupacji działał jako Zentral-Hotel Gotenhafen. Po wojnie wrócił do dawnej nazwy, a w 1946 roku mieściły się w nim konsulaty Belgii i Szwecji. W 1949 roku państwo wprowadziło w nim przymusowy zarząd, w 1960 roku budynek upaństwowiono i przemianowano na Hotel Bristol, obniżając mu kategorię (w 1967 roku zszedł do czwartej). Po 1989 roku wrócił do Skwierczów i działał jako Hotel Lark. Do rejestru zabytków trafił 29 kwietnia 1996 roku, a elewację odnowiono w latach 2011–2014.

Kamienica Hundsdorffów, ul. Starowiejska 7

Narożna kamienica na rogu Starowiejskiej i Abrahama powstała w latach 1932–1935. Główny projekt przygotował Marian Maśliński, narożnik ukształtował Feliks Godlewski, a piąte piętro zaprojektował Stanisław Żwirski. To wczesny funkcjonalizm z opływowymi formami: mocno zaokrąglony narożnik otaczają długie, wygięte balkony, które przypominają pokłady statku pasażerskiego. Jasna elewacja po remoncie dobrze łapie światło. W rejestrze zabytków budynek jest od 30 kwietnia 1987 roku.

Kamienica Pręczkowskich, Skwer Kościuszki 10–12

Działkę kupił w 1928 roku Stanisław Pręczkowski, inżynier z Wejherowa, a dom rósł w trzech etapach: narożnik w latach 1930–1931, część od Skweru Kościuszki w latach 1934–1935 i skrzydło od ulicy Żeromskiego w latach 1936–1937. Nad projektem pracowali kolejno Włodzimierz Prochaska, Stanisław Garliński i Tadeusz Jędrzejewski.

Motyw okrętowy jest tu czytelny od razu. Narożnik jest o piętro wyższy od reszty i łączy się z cylindryczną bryłą przypominającą mostek kapitański, podkreśloną metalowymi balustradami balkonów. W parterze działało od 1937 roku kino „Polonia”, w czasie okupacji „Apollo-Lichtspiele”, po wojnie „Goplana”, zamknięte w 1999 roku. W latach 1945–1946 budynek mieścił Dom Marynarza Marynarki Wojennej z teatrem i zespołem pieśni i tańca. Wpis do rejestru zabytków: 19 grudnia 1996 roku.

Kamienica Adama Jurkowskiego, Skwer Kościuszki 16

Kilka numerów dalej stoi dom zbudowany w latach 1937–1938 dla Adama Jurkowskiego, profesora farmacji na Uniwersytecie Poznańskim, który prowadził aptekę przy tym samym skwerze. Zaprojektowali go Zbigniew Kupiec i Tadeusz Kossak, najbardziej zapracowany duet architektów przedwojennej Gdyni.

Miasto opisuje go jako jedyny dom mieszkalny w Gdyni, w którym na wszystkich kondygnacjach zastosowano „wolną fasadę” Le Corbusiera, czyli elewację niezależną od konstrukcji nośnej. Fasadę pokrywa piaskowy klinkier, a przecina ją poziomy pas mahoniowych okien. W środku jest przestronny hol doświetlony przeszkloną tylną ścianą. Po wojnie, w latach 1946–1954, działał tu konsulat Danii. W rejestrze zabytków od 30 sierpnia 1983 roku.

Kamienica Krenskich, ul. Świętojańska 55

Kamienica zbudowana w 1939 roku dla firmy Zakłady Przemysłowe M. Krenski, też według projektu Kupca i Kossaka. Wojna przerwała prace wykończeniowe. Tynki, parter i windę dokończono dopiero po 1945 roku.

Dom stoi na rogu Świętojańskiej i Żwirki i Wigury. Wyższy narożny trzon wyrasta ponad sąsiednie budynki, a niższe skrzydła łączą go z resztą pierzei. Od strony Świętojańskiej fasadę dzielą pionowe lizeny, od Żwirki i Wigury biegną „falujące” balkony przechodzące w pas okien. Elewację miały pokryć płyty z piaskowca szydłowieckiego, ale po wojnie zastąpiono je tynkiem. Mieszkania były luksusowe, z parkietami i glazurą w kuchniach i łazienkach, a według opisu miasta był to pierwszy budynek w Gdyni z oknami „szwedzkimi”, podnoszonymi do góry i uchylnymi do wewnątrz. Po wojnie w parterze działały słynne gdyńskie „Delikatesy”. W rejestrze zabytków od 30 kwietnia 1987 roku.

Kamienica Orłowskich, ul. Świętojańska 68

Dom zbudowany w 1936 roku dla Albina i Marianny Orłowskich, obywateli Stanów Zjednoczonych. Projekt wykonał Zbigniew Kupiec. Bryła łączy formy kubiczne z opływowymi: zaokrąglony narożnik przylega do prostopadłościennego korpusu, co daje asymetryczną sylwetkę. Pasmowa elewacja z jasną okładziną kontrastuje z przeszklonym parterem, przez co budynek wygląda, jakby unosił się nad chodnikiem.

Dom przekroczył obowiązujący wtedy limit pięciu kondygnacji. Na dolnych piętrach Orłowscy otworzyli dom towarowy „Bon Marché”, którego otwarcie było w mieście wydarzeniem. Po wojnie, od 1957 roku, działał tu Klub Międzynarodowej Prasy i Książki, później Empik. Do rejestru zabytków kamienicę wpisano 30 marca 1983 roku.

Jak to obejść

Wszystkie budynki leżą w promieniu kilkuset metrów, na Starowiejskiej, Świętojańskiej i przy Skwerze Kościuszki. Najwygodniej zostawić auto raz i dalej iść pieszo, bo w ścisłym centrum obowiązuje strefa płatnego parkowania, także w weekendy. Parkingi opisaliśmy we wpisie Gdynia samochodem, a szerszą listę miejsc w mieście, od Daru Pomorza po klif w Orłowie, w tekście co warto zobaczyć w Gdyni.

Jeśli na spacer po Gdyni potrzebny jest samochód, modele i stawki znajdziesz w zakładce Samochody.